Omgevingsrecht

Het omgevingsrecht regelt wat u in de fysieke leefomgeving mag doen. Sinds 1 januari 2024 staat dat stelsel in de Omgevingswet. De gemeentelijke regels heten sindsdien het omgevingsplan, de toestemming heet de omgevingsvergunning. Begrippen als Wabo, Wro, bestemmingsplan en inrichting zijn vervallen. Voor ondernemingen met duurzame plannen is dat geen formaliteit. Energie, klimaatadaptatie, circulariteit en natuur landen in het omgevingsplan en in de vergunningvoorschriften.

Het korte antwoord

De Omgevingswet bundelt het recht over bouwen, milieu, water, bodem, natuur, geluid en erfgoed. De wet kent twee maatschappelijke doelen (artikel 1.3 Omgevingswet):

1. het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit;
2. het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke functies.

Duurzaamheid is dus geen apart hoofdstuk. Het zit in de doelen van de wet en in de instrumenten waarmee bestuursorganen die doelen uitvoeren.

De opzet van de wet

De Omgevingswet kent zes kerninstrumenten. Onder de wet hangen vier algemene maatregelen van bestuur en de Omgevingsregeling. Die vier zijn het Omgevingsbesluit, het Besluit kwaliteit leefomgeving, het Besluit activiteiten leefomgeving en het Besluit bouwwerken leefomgeving.

Omgevingsvisie en programma

De omgevingsvisie is de strategische laag. Rijk, provincie en gemeente stellen elk een visie vast voor hun grondgebied. Daarin staan ambities over energie, mobiliteit, water en groen. De visie bindt alleen het vaststellende bestuursorgaan zelf.

Het programma is de uitvoeringslaag. Daarin staan de maatregelen waarmee een bestuursorgaan zijn doelen wil halen. Denk aan een programma voor geluid, voor stikstof of voor de warmtetransitie. Voor uw project zijn beide documenten relevant. Zij voorspellen welke kant het omgevingsplan opgaat en welke eisen u bij een aanvraag kunt verwachten.

Het omgevingsplan

Het omgevingsplan bepaalt wat op een locatie is toegestaan. Elke gemeente heeft één omgevingsplan voor haar hele grondgebied. Het toetsingscriterium is de evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Dat is ruimer dan de goede ruimtelijke ordening van vroeger.

Bij de inwerkingtreding ontstond van rechtswege een tijdelijk deel. Daarin zitten de oude bestemmingsplannen en de bruidsschat met rijksregels die naar de gemeente zijn overgegaan. Gemeenten hebben tot 2032 de tijd om dat tijdelijke deel om te zetten naar een omgevingsplan nieuwe stijl. In die overgangsfase gelden binnen één gemeente dus verschillende regimes naast elkaar.

Waar duurzaamheid in het omgevingsplan landt

Het omgevingsplan kan meer dan verbieden. De gemeente kan ook gebodsbepalingen opnemen, bijvoorbeeld over waterberging of groen. Die ruimte is niet onbegrensd. De nadelige gevolgen voor eigenaren mogen niet onevenredig zijn ten opzichte van het doel van de regel.

• Energie. De energiebesparingsplicht staat in het Besluit activiteiten leefomgeving. Zij geldt voor bedrijven vanaf een jaarverbruik van 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgas of equivalent. Daarbij hoort een informatieplicht, elke vier jaar. De tweede ronde sloot op 1 december 2023; de volgende datum is 1 december 2027. Voor grootverbruikers geldt daarnaast een onderzoeksplicht.
• Klimaatadaptatie. Hittestress, wateroverlast en droogte zijn onderdeel van de fysieke leefomgeving. De gemeente kan daarover regels stellen in het omgevingsplan, bijvoorbeeld over verharding, waterberging en groen.
• Circulariteit. Het Circulair Materialenplan is op 30 december 2025 in werking getreden en vervangt het Landelijk Afvalbeheerplan. Het bevoegd gezag moet dat plan betrekken bij besluiten over afval, ook bij vergunningaanvragen.
• Natuur. Een activiteit met gevolgen voor een Natura 2000-gebied is vergunningplichtig. Voor die vergunning geldt de uitgebreide procedure. Stikstofdepositie blijft daarbij het scherpst getoetste onderdeel.

Let op de grens met het bouwbesluit. Het Besluit bouwwerken leefomgeving is uitputtend voor bouwtechnische voorschriften. De gemeente kan daarvan alleen afwijken waar dat besluit maatwerk uitdrukkelijk toestaat.