Het kartelverbod en duurzaamheid: wanneer mag u samenwerken?
Het kartelverbod en duurzaamheid: wanneer mag u samenwerken?
Samenwerken met concurrenten aan duurzaamheid mag, maar niet onbeperkt. Het kartelverbod van artikel 101 VWEU en artikel 6 Mededingingswet geldt onverkort. De Europese Commissie en de ACM hebben in 2023 verduidelijkt welke ruimte er is. Wie die kaders kent, kan verder gaan dan veel ondernemingen denken.
Het korte antwoord
- Het kartelverbod verbiedt afspraken tussen ondernemingen die de mededinging beperken. Een duurzaam doel maakt een afspraak niet automatisch toelaatbaar.
- Veel duurzaamheidsafspraken beperken de mededinging helemaal niet en vallen buiten het verbod.
- Beperkt een afspraak de mededinging wel, dan geldt mogelijk de uitzondering van artikel 101 lid 3 VWEU en artikel 6 lid 3 Mw.
- De Europese richtsnoeren horizontale samenwerkingsovereenkomsten van 1 juni 2023 bevatten een apart hoofdstuk over duurzaamheidsovereenkomsten.
- De ACM werkt sinds 4 oktober 2023 met de Beleidsregel toezicht ACM op duurzaamheidsafspraken. De eerdere concept-leidraad is niet definitief geworden.
- U beoordeelt zelf. Bij twijfel kunt u de afspraak aan de ACM voorleggen.
Wat het kartelverbod inhoudt
Artikel 101 lid 1 VWEU verbiedt afspraken tussen ondernemingen die de mededinging beperken. Het gaat om overeenkomsten, besluiten van ondernemersverenigingen en onderling afgestemde feitelijke gedragingen. Verboden is wat ertoe strekt of tot gevolg heeft dat de mededinging wordt verhinderd, beperkt of vervalst. Artikel 6 Mw bevat dezelfde norm voor Nederland.
Het kartelverbod
Een verboden afspraak is nietig. Daarnaast kan de ACM of de Commissie een boete opleggen en kunnen benadeelden schadevergoeding vorderen.
Belangrijk is dat het verbod geen ruimte biedt voor een algemene afweging tegen niet-economische doelen. Een afspraak die prijzen vaststelt, markten verdeelt of productie beperkt, is een hardcorebeperking. Dat blijft zo als het doel duurzaam is.
Stap 1: beperkt de afspraak de mededinging wel?
Veel samenwerking valt buiten het verbod. De Europese richtsnoeren noemen onder meer de volgende categorieën.
- Afspraken die geen invloed hebben op de parameters van de concurrentie, zoals prijs, hoeveelheid, kwaliteit, keuze of innovatie.
- Samenwerking bij het opzetten van een databank met informatie over duurzame leveranciers, zonder dat gebruik verplicht is.
- Gezamenlijke bewustwordingscampagnes, zonder afspraken over prijs of reclamebudget.
- Afspraken om gezamenlijk te lobbyen voor strengere regelgeving.
- Het gezamenlijk ontwikkelen van een duurzaamheidsstandaard, mits aan een aantal voorwaarden is voldaan.
Die laatste categorie is in de praktijk het belangrijkst. De richtsnoeren beschrijven een zogeheten veilige haven voor duurzaamheidsstandaarden. Kort gezegd gelden de volgende eisen. De procedure is transparant en open. Deelname is vrijwillig. Er wordt geen commercieel gevoelige informatie uitgewisseld. De standaard is non-discriminatoir toegankelijk. Op partijen die niet meedoen wordt geen druk uitgeoefend. En de gezamenlijke marktpositie van de deelnemers is niet te groot.
Stap 2: de uitzondering van artikel 101 lid 3 VWEU
Beperkt uw afspraak de mededinging wel, dan geldt de uitzondering als aan vier cumulatieve voorwaarden is voldaan.
| Voorwaarde | Wat dat betekent |
|---|---|
| Efficiëntievoordelen | De afspraak levert aantoonbare voordelen op, waaronder duurzaamheidsvoordelen. |
| Noodzakelijkheid | De beperking is onmisbaar om die voordelen te bereiken; een minder beperkend alternatief ontbreekt. |
| Billijk aandeel | De gebruikers krijgen een billijk aandeel in de voordelen. |
| Restconcurrentie | Er blijft voldoende concurrentie over op de relevante markt. |
De derde voorwaarde is meestal het struikelblok. De richtsnoeren onderscheiden drie soorten voordelen: individuele gebruiksvoordelen, individuele niet-gebruiksvoordelen en collectieve voordelen. Collectieve voordelen tellen mee onder een voorwaarde. De gebruikers op de relevante markt moeten in belangrijke mate samenvallen met de groep die van het bredere voordeel profiteert.
Wij staan altijd klaar voor onze cliënten
Law & More heeft de beschikking over een toegewijd team van meertalige advocatenDuurzaamheidsinitiatieven en het kartelverbod
Praktisch betekent dit dat u het voordeel moet kunnen onderbouwen. Kwantificeer waar u kunt. Bewaar de onderbouwing. Bij een onderzoek is dat dossier uw belangrijkste verdediging.
De rol van de ACM
De ACM publiceerde in 2020 en 2021 concepten van een Leidraad duurzaamheidsafspraken. Die leidraad is niet als definitief document verschenen. Nadat de Europese Commissie op 1 juni 2023 haar herziene richtsnoeren horizontale samenwerkingsovereenkomsten vaststelde, koos de ACM voor een andere vorm.
Op 4 oktober 2023 publiceerde de ACM de Beleidsregel toezicht ACM op duurzaamheidsafspraken. De beleidsregel sluit aan bij de Europese aanpak en voegt daar twee situaties aan toe waarin de ACM in beginsel geen nader onderzoek doet.
Situatie 1: afspraken over naleving van bindende normen. Gaat een afspraak uitsluitend over het naleven van voldoende nauwkeurige geboden of verboden, dan onderzoekt de ACM die in beginsel niet nader. Het moet gaan om regels uit verdragen, nationale regels of Unieregels. Voorwaarde is dat die regels niet al volledig worden uitgevoerd of gehandhaafd.
Leidraad Duurzaamheidsafspraken
Situatie 2: milieuschadeafspraken. De ACM ziet af van nader onderzoek bij bepaalde milieuschadeafspraken. Het moet gaan om afspraken die op efficiënte wijze bijdragen aan internationale of nationale milieunormen of aan concrete beleidsdoelen. Daarbij gelden vier eisen. De afspraak is noodzakelijk. De milieuvoordelen wegen ruimschoots op tegen de nadelen voor de concurrentie. De gebruikers op de relevante markt krijgen een merkbaar en objectief aandeel in de voordelen. En er blijft restconcurrentie over.
De beleidsregel bevat ook een toezegging over boetes. Legt u een afspraak voor en krijgt u een positieve informele beoordeling, dan legt de ACM in beginsel geen boete op. Voorwaarde is dat u te goeder trouw handelde, dat er geen uitdrukkelijk voorbehoud is gemaakt en dat u de afspraak zo nodig prompt aanpast.
Ondernemingen kunnen hun afspraak informeel aan de ACM voorleggen. De ACM reageert daarop binnen een beperkte termijn. Een informele zienswijze is geen besluit, maar biedt in de praktijk aanzienlijke zekerheid.
Het wetsvoorstel dat er niet komt
Het wetsvoorstel Ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven zou een grondslag hebben gegeven om duurzaamheidsinitiatieven bij algemene maatregel van bestuur verbindend te verklaren. Dat wetsvoorstel is niet doorgegaan. De minister informeerde de Tweede Kamer op 13 maart 2025 over de intrekking.
Wetsvoorstel ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven
De praktische consequentie is dat u het moet doen met het Europese kader en de ACM-beleidsregel. Dat kader biedt overigens meer ruimte dan het ingetrokken wetsvoorstel in de meeste gevallen zou hebben geboden.
Wat u concreet kunt doen
- Beschrijf de afspraak precies: wie, wat, welke parameters worden geraakt en voor hoe lang.
- Toets eerst of de afspraak überhaupt de mededinging beperkt. Vaak is dat niet het geval.
- Vermijd hardcore-elementen. Spreek nooit af over prijzen, marktverdeling of productiebeperking.
- Houd deelname vrijwillig en de standaard toegankelijk voor derden.
- Richt informatie-uitwisseling zo in dat geen commercieel gevoelige gegevens circuleren, bijvoorbeeld via een onafhankelijke derde.
- Onderbouw en documenteer de duurzaamheidsvoordelen.
- Leg de afspraak bij twijfel voor aan de ACM.
Zie ook onze pagina’s over maatschappelijk verantwoord ondernemen en over greenwashing en duurzaamheidsclaims, want een gezamenlijke standaard leidt vaak tot een gezamenlijk keurmerk.
Veelgestelde vragen
Mogen wij met concurrenten afspreken een vervuilend product uit te faseren? Dat kan een beperking van de mededinging zijn, omdat het de keuze van afnemers raakt. Beoordeel de afspraak dan onder artikel 101 lid 3 VWEU, of leg haar voor aan de ACM.
Is een brancheafspraak veiliger dan een bilaterale afspraak? Niet per se. Een besluit van een ondernemersvereniging valt ook onder het kartelverbod. Wel biedt de veilige haven voor duurzaamheidsstandaarden juist voor brancheafspraken houvast.
Loopt u boeterisico als u de afspraak vooraf voorlegt? Bij een positieve informele beoordeling legt de ACM in beginsel geen boete op. Voorwaarde is dat u te goeder trouw handelde en de afspraak zo nodig prompt aanpast.
Contact
Overweegt u een duurzaamheidsinitiatief met andere marktpartijen? Neem contact op met Law & More in Eindhoven of Amsterdam. Wij toetsen uw afspraak aan het mededingingsrecht en begeleiden een voorlegging aan de ACM.
- Milieurecht
- Omgevingsrecht
- Internationaal klimaatraamwerk
- Klimaatrechtspraak
- De internationale duurzaamheidsdiscussie
- De Europese Green Deal
- Emissierechten
- Innovatie
- Biodiversity (CBD)
- Handel in bedreigde dier- en plantensoorten
- Handelsrecht
- Consumentenrecht
- Maatschappelijk verantwoord ondernemen
- Duurzaamheidsclausules in commerciële contracten
- Financiering
- De Energie-Investeringsaftrek
Contact
Adres
De Zaale 11
5612 AJ Eindhoven
Nederland
Wilt u weten wat Law & More als advocatenkantoor voor u kan betekenen?
Neem dan telefonisch contact op via +31 40 369 06 80 of ga naar de contact pagina voor meer informatie: