Biodiversiteit en recht: Natura 2000, soorten en natuurherstel

Het internationale kader

De basis ligt bij het Verdrag inzake biologische diversiteit (CBD) uit 1992. Dat verdrag kent drie doelen: behoud van biodiversiteit, duurzaam gebruik en eerlijke verdeling van de baten van genetische bronnen.

In december 2022 namen de verdragspartijen in Montreal het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework aan. Dat raamwerk bevat vier overkoepelende doelen en 23 concrete targets voor 2030. Het bekendste is de zogeheten 30×30-doelstelling: ten minste 30 procent van land, binnenwateren, kust- en zeegebieden effectief beschermd en beheerd.

Voor ondernemingen is vooral target 15 relevant. Die roept staten op grote en transnationale bedrijven te verplichten hun risico’s, afhankelijkheden en effecten op biodiversiteit te meten en openbaar te maken. Het raamwerk zelf is geen rechtstreeks bindend recht, maar werkt door in EU-regelgeving en in rapportagestandaarden. Meer over die doorwerking leest u bij het internationale klimaatraamwerk.

Het Europese kader

Twee richtlijnen vormen de kern. De Vogelrichtlijn beschermt alle van nature in het wild levende vogelsoorten. De Habitatrichtlijn beschermt habitattypen en andere soorten van Europees belang. Samen vormen de op grond daarvan aangewezen gebieden het Natura 2000-netwerk.

Artikel 6, derde lid, van de Habitatrichtlijn is in de praktijk het scharnierpunt. Voor een plan of project dat significante gevolgen kan hebben, is een passende beoordeling nodig. Toestemming mag pas als zekerheid bestaat dat de natuurlijke kenmerken van het gebied niet worden aangetast.

Lukt dat niet, dan resteert de zogeheten ADC-toets: geen Alternatieven, een Dwingende reden van groot openbaar belang, en Compensatie. Die route is zwaar en wordt zelden met succes bewandeld.

De EU-biodiversiteitsstrategie voor 2030 is beleid, geen wet. Zij vormt wel de politieke basis voor nieuwe regelgeving.

De natuurherstelverordening

Verordening (EU) 2024/1991 inzake natuurherstel is op 18 augustus 2024 in werking getreden. Zij verlegt het accent van behoud naar actief herstel.

De verordening bevat een EU-breed doel: in 2030 moeten herstelmaatregelen zijn getroffen op ten minste 20 procent van de landgebieden en 20 procent van de zeegebieden van de Unie. Daarnaast gelden oplopende doelen voor habitattypen die niet in goede staat verkeren: volgens de Rijksoverheid 30 procent in 2030, 60 procent in 2040 en 90 procent in 2050.

Belangrijk is dat de verordening verder reikt dan Natura 2000. Zij ziet ook op bossen, landbouwgrond, rivieren en stedelijk groen. Lidstaten moeten een nationaal herstelplan opstellen. Nederland heeft een eerste versie bij de Europese Commissie ingediend en legt het plan daarna ter inzage.

Een verordening werkt rechtstreeks. De verplichtingen richten zich in de eerste plaats tot de lidstaat, maar de gevolgen landen bij gebiedsontwikkeling, landbouw en infrastructuur.

Natura 2000 en soorten onder de Omgevingswet

De Wet natuurbescherming is opgegaan in de Omgevingswet. De begrippen zijn veranderd, de Europese norm niet.

Artikel 5.1 van de Omgevingswet kent twee relevante vergunningplichten. De Natura 2000-activiteit betreft een project dat significante gevolgen kan hebben voor een Natura 2000-gebied. De flora- en fauna-activiteit betreft een activiteit met mogelijke gevolgen voor in het wild levende dieren of planten.

De verbodsbepalingen voor soorten staan in afdeling 11.2 van het Besluit activiteiten leefomgeving. De artikelen 11.37, 11.46 en 11.54 regelen respectievelijk vogels, soorten van de Habitatrichtlijn en overige beschermde soorten. Daarnaast geldt een specifieke zorgplicht: u moet nadelige gevolgen voorkomen of beperken, ook zonder vergunningplicht.

Gedeputeerde staten zijn in beginsel bevoegd gezag. Voor projecten van nationaal belang is dat de minister. Over de procedure en over bezwaar leest u meer bij bezwaar tegen een omgevingsvergunning en bij omgevingsrecht.

Stikstof

Op 29 mei 2019 oordeelde de Afdeling bestuursrechtspraak dat het Programma Aanpak Stikstof niet als toestemmingsbasis mocht dienen. Op 2 november 2022 sneuvelde de bouwvrijstelling in de Porthos-uitspraak.

In december 2024 volgde een nieuwe stap. Intern salderen mag niet meer in de voortoets worden betrokken. Het is een mitigerende maatregel en hoort in de passende beoordeling thuis. Veel projecten die eerder vergunningvrij waren, zijn dat nu niet meer.

De wetgever zoekt naar oplossingen. Een wetsvoorstel om de omgevingswaarden voor stikstofdepositie te vervangen kreeg op 17 december 2025 een kritisch advies van de Raad van State. De Afdeling advisering ontraadde indiening in die vorm, onder meer wegens spanning met de Europese natuurrichtlijnen.

Wat dit voor uw project betekent

Voor ondernemingen komt hier een rapportagelaag bij. Grote ondernemingen rapporteren over biodiversiteit binnen hun duurzaamheidsverslaggeving. Zie CSRD en ESG-rapportage. Wie claims doet over natuurherstel of biodiversiteit, houdt rekening met de regels over duurzaamheidsclaims.

Veelgestelde vragen

Geldt de Wet natuurbescherming nog?
Nee. Die wet is opgegaan in de Omgevingswet. De Europese verplichtingen zijn niet veranderd, de nationale begrippen en procedures wel.

Hoe lang duurt ecologisch onderzoek?
Vaak een volledig jaar. Veel soorten zijn alleen in bepaalde seizoenen vast te stellen. Plan het onderzoek daarom ruim voor de aanvraag.

Kan mijn vergunning achteraf sneuvelen?
Ja. Derden kunnen bezwaar en beroep instellen. Een gebrekkige passende beoordeling is de meest voorkomende reden voor vernietiging.

Heeft u te maken met een Natura 2000-activiteit, soortenbescherming of stikstof? Neem contact op met Law & More. Wij beoordelen uw positie en begeleiden de aanvraag of de procedure. Zie ook onze pagina over de omgevingsrecht advocaat.