Regels voor kunststofproducten voor eenmalig gebruik: wat geldt voor producenten en horeca
Richtlijn (EU) 2019/904 beperkt het gebruik van kunststofproducten voor eenmalig gebruik. Sommige producten zijn verboden. Andere moeten een markering dragen of vallen onder uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Nederland heeft de richtlijn uitgewerkt in een besluit en een regeling, met eigen regels voor wegwerpbekers en maaltijdverpakkingen. Voor horeca, cateraars, kantoren en evenementen geldt sinds 2023 en 2024 een apart regime. De verpakkingenverordening komt daar vanaf 2026 bovenop.
Het korte antwoord
- Sinds 3 juli 2021 zijn onder meer plastic bestek, borden, rietjes, roerstaafjes, wattenstaafjes en bepaalde piepschuimen verpakkingen verboden.
- Sinds 3 juli 2024 moeten doppen en deksels aan drankverpakkingen tot drie liter vast blijven zitten.
- Bepaalde producten moeten een markering dragen die de consument informeert over de afvalfase.
- Producenten dragen de kosten van inzameling, opruiming van zwerfafval en bewustwordingscampagnes.
- Voor PET-flessen gelden minimumpercentages gerecycled materiaal en inzameldoelstellingen.
- In Nederland gelden sinds 1 juli 2023 en 1 januari 2024 aanvullende regels voor wegwerpbekers en maaltijdverpakkingen.
Wat de richtlijn regelt
De richtlijn heeft een productgerichte opzet. Per categorie geldt een ander instrument. Dat verklaart waarom sommige producten volledig verboden zijn en andere alleen een etiket nodig hebben.
Verboden producten
Sinds 3 juli 2021 geldt een marktverbod voor een reeks producten.
- Bestek, borden, rietjes en roerstaafjes.
- Wattenstaafjes en ballonstokjes.
- Voedselverpakkingen en drinkbekers van geëxpandeerd polystyreen.
- Producten van oxo-degradeerbaar kunststof.
Het verbod ziet op het in de handel brengen. Voorraden die al bij de eindgebruiker zijn, hoeven niet te worden vernietigd.
Ontwerpeisen
Sinds 3 juli 2024 geldt een ontwerpeis voor drankverpakkingen tot drie liter. De dop of het deksel moet tijdens het beoogde gebruik aan de verpakking bevestigd blijven. Dit is een harde productnorm. Niet-conforme verpakkingen mogen niet worden verhandeld.
Gerecycled gehalte en inzameling
Voor drankflessen van PET geldt een minimumaandeel gerecycled kunststof. Vanaf 2030 geldt een hoger percentage voor alle drankflessen die onder de richtlijn vallen. Daarnaast gelden gescheiden inzameldoelstellingen, oplopend naar 90% in 2029. Nederland geeft daaraan invulling via het statiegeldstelsel.
Markeringen
Maandverband, tampons, vochtige doekjes, tabaksfilters en drinkbekers moeten een zichtbare, leesbare en onuitwisbare markering dragen. Die markering informeert over de juiste afvalverwijdering en over de aanwezigheid van kunststof.
Uitgebreide producentenverantwoordelijkheid
Producenten van bepaalde kunststofproducten voor eenmalig gebruik dragen de kosten van inzameling, verwerking, het opruimen van zwerfafval en voorlichting. Dit vloeit voort uit het beginsel dat de vervuiler betaalt.
In Nederland geldt hierbij een bijzonderheid. Er bestaat een algemene vrijstelling voor producenten die minder dan 50.000 kilogram verpakkingen per jaar op de markt brengen. Die vrijstelling geldt niet voor kunststofproducten voor eenmalig gebruik. Ook kleine partijen betalen dus mee.
De Nederlandse regels voor bekers en maaltijdverpakkingen
Naast de Europese regels kent Nederland een eigen regime voor wegwerpbekers en voedselverpakkingen met kunststof. Dat regime is neergelegd in het Besluit en de Regeling kunststofproducten voor eenmalig gebruik.
| Situatie | Regel | Sinds |
|---|---|---|
| Afhalen en bezorgen | De klant betaalt een afzonderlijke vergoeding voor de wegwerpbeker of maaltijdverpakking met kunststof. Er moet een herbruikbaar alternatief worden aangeboden. | 1 juli 2023 |
| Consumptie ter plaatse | In horeca, kantoren, instellingen en op evenementen geldt in beginsel dat herbruikbaar serviesgoed de norm is. | 1 januari 2024 |
De regels zijn na een evaluatie in 2024 op onderdelen aangepast. Het kabinet heeft aangekondigd dat de verplichte meerprijs voor wegwerpbekers en -bakjes op termijn vervalt. Controleer daarom steeds de actuele tekst van de regeling voordat u uw werkwijze aanpast.
Samenloop met de verpakkingenverordening
Vanaf 12 augustus 2026 is de verpakkingenverordening (EU) 2025/40 grotendeels van toepassing. Die verordening stelt eigen eisen aan verpakkingsontwerp, conformiteitsdocumentatie en stoffen, waaronder grenswaarden voor PFAS in levensmiddelenverpakkingen. Vanaf 2030 komen daar eisen over recyclebaarheid, gerecycled gehalte en hergebruik bij.
De twee regimes bestaan naast elkaar. Een beker kan tegelijk onder het markeringsvoorschrift van de richtlijn en onder de ontwerpeisen van de verordening vallen. Lees verder in ons stuk over het Europese afval- en verpakkingsrecht.
Waarom deze regels er zijn
Kunststof is goedkoop, licht en duurzaam in gebruik. Juist die duurzaamheid maakt het als afval bezwaarlijk. Wegwerpartikelen worden kort gebruikt en blijven lang in het milieu aanwezig. Een aanzienlijk deel van het zwerfafval op stranden bestaat uit wegwerpplastic en visserijgerei.
De Europese wetgever koos daarom niet voor één algemeen verbod, maar voor een gelaagde aanpak per productgroep. Waar een redelijk alternatief bestaat, geldt een verbod. Waar dat niet bestaat, gelden verbruiksvermindering, ontwerpeisen, markeringen of kostenverhaal.
Aandachtspunten voor contracten
De meeste geschillen ontstaan niet bij de toezichthouder, maar tussen leverancier en afnemer. Drie punten verdienen aandacht in uw overeenkomsten.
- Conformiteitsgarantie. Laat de leverancier garanderen dat de geleverde producten voldoen aan de richtlijn, aan de Nederlandse regeling en aan de verpakkingenverordening. Vraag om het technisch dossier.
- Vrijwaring. Regel wie de kosten draagt van een terugroepactie, een last onder dwangsom of een boete. Zonder regeling ligt dat risico al snel bij u als degene die het product op de markt brengt.
- Wijzigingen in regelgeving. De eisen scherpen stapsgewijs aan tot 2030 en verder. Neem op wie de kosten van aanpassing draagt en of de prijs mag worden herzien.
Toezicht en handhaving
De Inspectie Leefomgeving en Transport houdt toezicht. Zij kan een last onder dwangsom opleggen en in ernstige gevallen een bestuurlijke boete. Daarnaast toetst de Autoriteit Consument en Markt claims over verpakkingen. Een aanduiding als plasticvrij of composteerbaar moet juist en onderbouwd zijn. Vanaf 27 september 2026 gelden op dat punt strengere regels, op grond van richtlijn (EU) 2024/825. Zie greenwashing en duurzaamheidsclaims.
Praktische stappen
- Inventariseer welke van uw producten of verpakkingen onder de richtlijn vallen.
- Controleer markeringen, doppen en materiaalsamenstelling bij uw leverancier.
- Leg in inkoopcontracten vast dat geleverde verpakkingen voldoen aan de geldende eisen, met een vrijwaring.
- Toets of u meldings- en betalingsplichtig bent bij de producentenorganisatie.
- Stem uw communicatie en menukaart af op de regels voor bekers en verpakkingen.
Veelgestelde vragen
Mag ik nog papieren bekers met kunststof coating gebruiken?
Die bekers bevatten kunststof en vallen daarom onder de regels. Zij zijn niet verboden, maar zijn wel onderworpen aan de markerings- en kostenregels en aan de Nederlandse regels voor wegwerpbekers.
Geldt het verbod ook voor mijn bestaande voorraad?
Het verbod ziet op het in de handel brengen. Producten die al rechtmatig bij een eindgebruiker zijn, hoeven niet te worden vernietigd. Doorverkopen van niet-conforme voorraad is wel verboden.
Wie is producent: mijn leverancier of ik?
Dat hangt af van wie het product voor het eerst in Nederland op de markt brengt. Wie onder eigen merk laat produceren of invoert, is in beginsel producent en draagt de bijbehorende verplichtingen.
Wilt u zekerheid over uw verplichtingen of over de contracten met uw leveranciers? De milieurechtadvocaten van Law & More in Eindhoven en Amsterdam helpen u graag verder.
