Europees afval- en verpakkingsrecht: de verpakkingenverordening en het Nederlandse kader
Het Europese afvalrecht rust op twee pijlers: de kaderrichtlijn afvalstoffen en de sectorale regels voor specifieke stromen. Voor verpakkingen is de oude richtlijn vervangen door de verpakkingenverordening (EU) 2025/40. Die verordening werkt rechtstreeks en stelt eisen aan ontwerp, samenstelling en documentatie. Daarnaast geldt in Nederland een stelsel van uitgebreide producentenverantwoordelijkheid, met meld- en betalingsplichten. Producenten en importeurs moeten beide lagen kennen.
Het korte antwoord
- De kaderrichtlijn afvalstoffen bevat de afvalhiërarchie, het beginsel dat de vervuiler betaalt en de einde-afvalstatus.
- Die richtlijn is in 2025 herzien voor textiel en voedselafval, via richtlijn (EU) 2025/1892.
- De verpakkingenverordening (EU) 2025/40 is op 11 februari 2025 in werking getreden en is grotendeels vanaf 12 augustus 2026 van toepassing.
- Vanaf die datum gelden onder meer conformiteitsverplichtingen en grenswaarden voor PFAS in levensmiddelenverpakkingen.
- De zwaardere eisen over recyclebaarheid, gerecycled gehalte en hergebruik gaan vanaf 2030 gelden.
- In Nederland regelen het Besluit beheer verpakkingen 2014 en de bijbehorende regelingen de producentenverantwoordelijkheid.
De kaderrichtlijn afvalstoffen
De kaderrichtlijn afvalstoffen bepaalt wat afval is en hoe ermee moet worden omgegaan. Drie elementen zijn juridisch het belangrijkst.
De afvalhiërarchie
De volgorde is: preventie, voorbereiding voor hergebruik, recycling, andere nuttige toepassing en ten slotte verwijdering. Lidstaten en bevoegde gezagen moeten die volgorde als uitgangspunt nemen bij regelgeving en vergunningverlening.
Het beginsel dat de vervuiler betaalt
De kosten van afvalbeheer komen voor rekening van de houder van het afval of van de producent van het product. Dit beginsel is de grondslag voor de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid.
Einde-afvalstatus
Een afvalstof houdt op afval te zijn als aan vier voorwaarden is voldaan. Het materiaal wordt gebruikt voor een specifiek doel. Er is een markt of vraag voor. Het gebruik voldoet aan de geldende eisen. En het gebruik leidt niet tot ongunstige effecten op mens of milieu. Deze beoordeling is in de praktijk beslissend voor circulaire businessmodellen. Een onjuiste inschatting leidt tot vergunningplicht en handhaving. Zie ook onze pagina over milieurecht.
De herziening voor textiel en voedselafval
Richtlijn (EU) 2025/1892 wijzigt de kaderrichtlijn op twee punten. Ten eerste worden lidstaten verplicht een regeling voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor textiel in te voeren. Ten tweede gelden bindende reductiedoelen voor voedselverspilling in 2030. In de verwerking en productie geldt 10%. In detailhandel, horeca en huishoudens geldt 30% per hoofd van de bevolking. Beide doelen worden gemeten ten opzichte van het gemiddelde over 2021 tot en met 2023.
Nederland kende al een nationale producentenverantwoordelijkheid voor textiel, ingegaan op 1 juli 2023. De Europese regels vragen wel om aanpassing van het bestaande stelsel.
De verpakkingenverordening (EU) 2025/40
De oude verpakkingsrichtlijn liet lidstaten veel ruimte. Dat leidde tot uiteenlopende nationale eisen. De nieuwe verordening werkt rechtstreeks in alle lidstaten. Dat verkleint de verschillen, maar verhoogt de eisen.
Wat vanaf 12 augustus 2026 geldt
- Fabrikanten moeten een conformiteitsbeoordeling uitvoeren en een conformiteitsverklaring opstellen.
- Er moet een technisch dossier worden bijgehouden met gegevens over materiaal, gewicht en milieueffecten.
- Er gelden grenswaarden voor PFAS in verpakkingen die met levensmiddelen in aanraking komen.
- Elke schakel moet vaststellen welke rol zij vervult: fabrikant, importeur, distributeur of gemachtigde.
Wat later volgt
Vanaf 2030 komen de zwaardere eisen. Verpakkingen moeten dan aan ontwerpeisen voor recyclebaarheid voldoen, met prestatieklassen. Voor kunststofverpakkingen gaan minimumpercentages gerecycled materiaal gelden, die na 2040 verder oplopen. Ook komen er hergebruikdoelstellingen voor transport- en drankverpakkingen en een maximum aan loze ruimte in e-commerceverpakkingen. Sommige wegwerpverpakkingen worden verboden.
Het advies is om nu al bij productontwikkeling rekening te houden met die eisen. Verpakkingsontwerp heeft een lange doorlooptijd.
Producentenverantwoordelijkheid in Nederland
Het Nederlandse kader bestaat uit het Besluit beheer verpakkingen 2014, het Besluit regeling voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid en de Regeling beheer verpakkingen.
Producent is onder meer wie beroepsmatig verpakte producten voor het eerst in Nederland op de markt brengt. Ook wie verpakte producten invoert, geldt als producent. Hetzelfde geldt voor wie vanuit het buitenland rechtstreeks aan Nederlandse consumenten verkoopt. Webshops uit andere lidstaten vallen dus ook onder de regels.
| Verplichting | Toelichting |
|---|---|
| Registratie | Aansluiting bij de producentenorganisatie die de collectieve uitvoering verzorgt. |
| Verslaglegging | Producenten boven de drempel van 50.000 kilogram per jaar doen jaarlijks opgave. |
| Afvalbeheersbijdrage | Onder de drempel geldt in beginsel een vrijstelling, behalve voor bepaalde kunststofproducten voor eenmalig gebruik. |
| Statiegeld | Verplicht voor kunststof drankflessen tot drie liter en voor metalen drankverpakkingen. |
| Inzameling | Er moeten het hele jaar door toegankelijke innamepunten beschikbaar zijn. |
De rollen in de keten
De verordening wijst verplichtingen toe per rol. Dat is nieuw ten opzichte van het oude kader en vraagt om een bewuste keuze.
- Fabrikant. Draagt de primaire verantwoordelijkheid voor conformiteit. Stelt het technisch dossier op en brengt de vereiste markeringen aan.
- Importeur. Brengt verpakkingen uit derde landen op de markt en moet controleren of de fabrikant zijn verplichtingen is nagekomen.
- Distributeur. Controleert of de vereiste markeringen aanwezig zijn en of aan de producentenverantwoordelijkheid is voldaan.
- Gemachtigde. Vertegenwoordigt een fabrikant van buiten de Unie en is aanspreekpunt voor de toezichthouder.
Wie zelf verpakkingen laat ontwerpen onder eigen merk, geldt in beginsel als fabrikant. Dat is een zwaardere positie dan die van distributeur. Leg in inkoopcontracten vast wie welke documentatie levert en binnen welke termijn.
Samenloop met andere regels
Verpakkingen vallen zelden onder één regeling. In de praktijk spelen er meer kaders tegelijk.
- De regels voor kunststofproducten voor eenmalig gebruik, die eigen verbods- en markeringsvoorschriften kennen.
- De levensmiddelenwetgeving over materialen die met voedsel in aanraking komen.
- De stoffenwetgeving, waaronder de beperkingen voor PFAS.
- De regels over duurzaamheidsclaims. Een aanduiding als recyclebaar of composteerbaar moet vanaf 27 september 2026 aantoonbaar juist zijn. Zie greenwashing en duurzaamheidsclaims.
Handhaving en aansprakelijkheid
De Inspectie Leefomgeving en Transport houdt toezicht op de regels voor verpakkingen en kunststofproducten. Handhaving verloopt via bestuursrechtelijke instrumenten zoals een last onder dwangsom. Daarnaast kan niet-naleving civielrechtelijke gevolgen hebben. Afnemers bedingen vaak garanties over compliance en kunnen bij een tekortkoming schade vorderen of de overeenkomst ontbinden.
Let bij overnames op dit punt. Achterstallige afvalbeheersbijdragen en onjuiste opgaven zijn een reële post in een due diligence.
Veelgestelde vragen
Geldt de verpakkingenverordening ook voor mijn webshop?
Ja, als u verpakte producten op de Europese markt brengt. Ook verkoop op afstand aan consumenten in Nederland valt onder de Nederlandse producentenverantwoordelijkheid.
Wat is het verschil tussen een richtlijn en een verordening?
Een richtlijn moet eerst in nationaal recht worden omgezet. Een verordening werkt rechtstreeks. De verpakkingenverordening hoeft dus niet te worden omgezet en geldt onmiddellijk.
Wanneer is mijn reststroom geen afval meer?
Pas als aan alle vier de einde-afvalcriteria is voldaan. Het oordeel van het bevoegd gezag is daarbij leidend. Laat dit vooraf toetsen voordat u een reststroom als grondstof verhandelt.
Wilt u weten of uw verpakkingen, reststromen of leveringsvoorwaarden aan het huidige kader voldoen? Onze milieurechtadvocaten in Eindhoven en Amsterdam beoordelen dat graag voor u.
